Af hverju hlaupár?
21 janúar 2012 - Heiða Þórðar
Samkvæmt okkar tímatali er hlaupársdagurinn 29. febrúar en ekki 24. eins og hjá Rómverjum. En það að viðbótardeginum skuli bætt við á engu síður upphaf sitt í tímatali Rómverja.
Væntanlega þætti okkur eðlilegra og skiljanlegra að hlaupársdeginum væri bætt við í lok ársins eða þá eftir sumardaginn fyrsta en þá eru sambærileg tímamót og eftir vorhátíð Rómverjanna.
Hlaupár samkvæmt okkar tímatali er alltaf þegar 4 ganga upp í ártalinu, að undanskildum aldamótaárum þegar 4 ganga ekki upp í öldinni. Þannig eru árin 1700, 1800 og 1900 ekki hlaupár en árið 2000 er hlaupár. Árin 2100, 2200 og 2300 verða ekki hlaupár en árið 2400 verður það aftur á móti.
Með þessu móti verður meðalár tímatalsins 365,2425 sólarhringar að lengd. Það er mjög nálægt svokölluðu hvarfári sem ræður árstíðaskiptum en það er 365,2422 sólarhringar. Frávikið nemur innan við einum degi á hverjum 3000 árum.
Tímatalið sem við búum nú við nefnist gregoríanskt tímatal og megineinkenni þess er einmitt hlaupársreglan sem lýst var hér á undan. Það var tekið upp í kaþólskum löndum árið 1582 og innleitt hér á Íslandi árið 1700. Þá kom 28. nóvember í stað 17. nóvember og var það gert til að vinna upp skekkjuna sem hafði safnast upp.
Þær þjóðir sem búa nú við gregoríanskt tímatal eins og við höfðu áður notað svokallað júlíanskt tímatal sem Júlíus Sesar innleiddi í Rómaveldi árið 46 fyrir Krist. Það var einfaldara en hið gregoríanska því að samkvæmt því var hlaupár alltaf fjórða hvert ár, þegar 4 gengu upp í ártalinu. Ef það væri enn í gildi hefði verið ennþá auðveldara að svara spurningunni. En þetta tímatal var hins vegar ekki nógu nákvæmt til lengdar.
Ef við förum aftur í tímann var árið 1900 ekki hlaupár og ekki heldur árið 1800, en árið 1700 var hlaupár á Íslandi af þeirri ástæðu að núgildandi tímatal, með breyttri hlaupársreglu (gregoríanska tímatalið) kom ekki til framkvæmda hér á landi fyrr en í nóvember árið 1700, en þá hafði febrúar þegar fengið 29 daga.
Reglur um hlaupár eru settar til að samræma lengd almanaksársins og árstíðaársins. Árstíðaárið ræðst af gangi jarðar um sólu og er sem stendur 365 dagar 5 stundir 48 mínútur og 45 sekúndur að meðaltali. Lengd almanaksársins er eins og allir vita ýmist 365 eða 366 dagar, en meðallengdin er venjulega talin 365 dagar 5 stundir 49 mínútur og 12 sekúndur. Samkvæmt þessu er almanaksárið að meðaltali 27 sekúndum lengra en árstíðaárið. Þessi munur verður að einum degi á um það bil 3200 árum og er þess oft getið í bókum.
Gregoríanska tímatalið eða ,,nýi stíll" er kennt við Gregoríus páfa 13. sem innleiddi það í Róm árið 1582. Það kom strax til framkvæmda meðal rómversk-kaþólskra þjóða, en mótmælendur og grísk-kaþólskir fóru sér hægar. Þegar grísk-kaþólska rétttrúnaðarkirkjan leiðrétti um síðir tímatal sitt, árið 1923, vildu leiðtogar þeirrar kirkju ekki fallast á hlaupársreglu páfagarðs en samþykktu í staðinn enn nákvæmari reglu.
Samkvæmt henni skyldu tvö af hverjum níu aldamótaárum vera hlaupár (þau ár sem gefa 2 eða 6 í afgang þegar deilt er í aldatalið með 9). Meðallengd almanaksáranna í þessu rétttrúnaðartímatali reiknast 365 dagar 5 stundir 48 mínútur og 48 sekúndur, og skakkar þá aðeins 3 sekúndum eða svo frá lengd árstíðaársins.
Tímatali rétttrúnaðarkirkjunnar ber saman við hið gregoríanska fram til ársins 2800, en þá á að verða hlaupár samkvæmt okkar tímatali en ekki hjá þeim rétttrúuðu. Væntanlega næst samkomulag um málið áður en að þeim tíma kemur.
heimildir: hi.is / visindavefurinn.is
heida@spegill.is
"Don't compromise yourself. You are all you've got." —Janis Joplin-
Leita
Ritstýrur
