Tálmun og tálmun
10 febrúar 2012 - Lísa Björk Ingólfsdóttir
Þann 8. febrúar las ég afskaplega dapurlega grein um föður sem ekki hafði fengið að sjá börn sín svo mánuðum skipti. Samkvæmt því sem lesa mátti úr þessari frétt stóð ekkert í vegi fyrir eðlilegri umgengni nema reiði móðurinnar.
Vissulega mun ég ekki dæma í þessu máli þar sem einungis er fjallað um aðra hlið þess. Hitt er annað, að vera með tálmanir eingöngu til að ná sér niður á hinu foreldrinu kemur verst niður á börnunum og ætti ekki að líðast.
Þessi mál eru flókin og erfið. Vissulega kemur fyrir að tálmanir eiga sér engan grundvöll. Hvað þá í marga mánuði. En það er partur af kerfinu sem ekki er að virka. Hvorki þegar tálmun er óásættanleg eða jafnvel þegar hún er nauðsynleg.
Svo eru aðrir sem hrópa „tálmanir tálmanir“ vegna þess að þeir fá ekki þann tíma sem þeir krefjast án þess þó að vera í raun tálmað að hitta börnin sín.
Ég þekki eina hlið á nokkrum sögum. Hér er ein þeirra.
Föður var boðið að hafa barn sitt aðra hverja og langa helgi. Til rökstuðnings var að barnið var ungt og faðir vann eftir að leikskólatíma var lokið virka daga. Það var því ljóst að hann myndi þurfa að hafa barnið í pössun meira og minna á virkum dögum, kannski ná að borða með því kvöldmat fyrir háttatíma. Þetta fannst móður ekki fýsilegur kostur fyrir barnið. Heldur ekki þegar það hefði hafið skólagöngu og foreldri væri ekki til staðar eftir skóla. Jafnvel ekki fyrr en seint og um síðir. Barnið gæti því ekki notið aðstoðar foreldris við heimalærdóm og leikið sér svo við vini sína í hverfinu. Faðir flutti í annað hverfi. Annað var að foreldrið gerði mikið af því að nota næturnar í undirbúning og aðra vinnu og átti erfitt með að vakna snemma morguns.
Þrátt fyrir allt þetta var öskrað „tálmun tálmun“ þegar móðirin hugsaði um hvað væri best fyrir barnið. Utan annarrar hverrar langrar helgi var honum boðinn dagur í hinni vikunni. Á þessum tíma var hann að vinna fram yfir háttatíma barnsins og gat því ekki þegið það boð. Enda var þetta honum ekki að skapi. Hann vildi frekar að barnið unga væri í pössun en í örygginu á heimili sínu, með móður eins og það hafði alltaf verið. Barnið hitti þó alltaf föður sinn aðra hverja langa helgi, alveg frá upphafi og stundum oftar.
Þar sem þessi faðir fékk ekki nákvæmlega sínu framgengt og var ósveigjanlegur með öllu þá endaði málið í forsjárdeilu, faðirinn hafði ávallt verið þekktur fyrir óhóflega stjórnsemi og slæmar aðferðir til að ná sínu fram. Ýmislegt gerðist á þessu tímabili sem alls ekki gæti talist barninu til hagsbóta.
En hver sér um hagsmuni barnsins og hvaða réttindi hafa þau?
Þetta varð til þess að pistlahöfundur fór að lesa þær kannanir sem gerðar hafa verið hér á landi og komst að ýmsu sem ekki er allt hægt að rekja í einum pistli.
Hér er merkileg samantekt úr einu af fjölmörgum könnunum/verkefnum.
Útdráttur
Í lögum og alþjóðlegum mannréttindasamningum er almennt gengið út frá því að það sé mikilvægur grundvallarréttur barns að þekkja og njóta umönnunar beggja foreldra. Í ákveðnum tilvikum er hins vegar ljóst að samneyti við foreldra er börnum ekki fyrir bestu heldur stefnir velferð þeirra í voða. Á það einkum við þegar ofbeldi hefur átt sér stað innan veggja heimilisins. Ljóst er að heimilisofbeldi hefur ávallt skaðleg áhrif á velferð barna, hvort sem það beinist að þeim sjálfum eða einhverjum nákomnum. Slíkt ofbeldi heldur oft áfram þrátt fyrir skilnað eða sambúðarslit foreldra. Á það ekki síst við í tengslum við áframhaldandi samneyti barns við ofbeldismanninn. Er því mikilvægt að huga sérstaklega að vernd barna gegn heimilisofbeldi þegar metið er hvaða tilhögun forsjár og umgengni sé barni fyrir bestu hverju sinni. Í barnalögum nr. 76/2003 er ekki sérstaklega kveðið á um það hvaða vægi heimilisofbeldi skuli hafa við slíkar ákvarðanir. Til þess að varpa ljósi á það álitaefni hvort og þá hvaða áhrif heimilisofbeldi hafi á ákvarðanir í umgengnis- og forsjármálum var framkvæmd rannsókn á íslenskri réttarframkvæmd. Af niðurstöðum hennar má draga þá ályktun að ofbeldi innan veggja heimilisins hafi mjög takmörkuð áhrif við mat á forsjárhæfni foreldris. Sömuleiðis virðist mikið þurfa að koma til svo að umgengnisréttur sé skertur á grundvelli slíks ofbeldis, jafnvel þótt sýnt sé fram á að samneyti við foreldri geti beinlínis verið barninu skaðlegt. Má því draga í efa að börnum sé tryggð fullnægjandi vernd gegn ofbeldi í íslenskum lögum og lagaframkvæmd. Verður því að telja æskilegt að lögfest verði sérstakt ákvæði í barnalög sem leggur þá skyldu á úrskurðaraðila að huga sérstaklega að vernd barna gegn ofbeldi þegar teknar eru ákvarðanir um forsjá eða umgengnisrétt.
Höfundur: Elísabet Gísladóttir.
Í annarri könnun kom í ljós að helst væru það einstaklingar sem beittu ofbeldi á einhvern hátt og væru afar stjórnsamir (úr hófi fram) sem stæðu í forsjármálum.
Börnin hafa hinsvegar takmarkaðan rétt, mat á hæfni foreldris er að mestu byggt á sálfræðiprófum og sjaldan kemur fyrir nema um mjög alvarlegar raskanir sé að ræða að foreldri sé ekki talið hæft. Á þessu fyrst og fremst byggir ákvörðun dóms. Engar geðrannsóknir. Ekkert athugað um feril viðkomandi áður en forsjármál hefst. Svo margt sem betur mætti fara.
Fyrir dómi gilda blákaldar sannanir. Orð gegn orði (t.d. það sem blessuð börnin segja) er ekki sönnun.
Þá komum við aftur að tálmunum.
Tálmanir eru stundum gjörsamlega fáránlegar en á öðrum stundum jafnvel nauðsynlegar til verndar fyrir barnið. Til langs eða skamms tíma. Aðalatriðið er, að lögin geta ekki verndað börnin. Barnavernd virðist eiga erfitt með það líka.
Til að koma í veg fyrir tálmanir þarf kerfið að virka fyrir börn og börnum í hag. Til að hægt sé að dæma sameiginlegt forræði þarf kerfið líka að virka. Annað myndi þýða jafnvel sextán ára stríð þar sem barnið væri haft í miðjunni eins og staðan er í dag.
"Don't compromise yourself. You are all you've got." —Janis Joplin-
Leita
Ritstýrur
