Börnin okkar, kerfið og tálmanir
18 febrúar 2012 - Lísa Björk Ingólfsdóttir
Um daginn skrifaði ég pistil, Tálmun og tálmun, sem tekur lítillega á þessu afskaplega viðkvæma málefni sem varðar baráttu foreldra um börn sín eftir skilnað. Eftir að hafa heyrt meira af þessum málum finnst mér við hæfi að fjalla aðeins um kerfislegu hliðina.
Félag um foreldrajafnrétti hefur mikið barist fyrir þessum málefnum og margt gott sem þar kemur fram.
Vissulega á barn rétt á því að umgangast báða foreldra sína, á því er enginn vafi. Svo lengi sem það er gott fyrir barnið. Best væri ávallt að umgengnismál væru ákveðin í sátt beggja foreldra og að samvinna ríkti með börnin eftir skilnað. Sem betur fer er það einmitt svo í langflestum tilfellum. Sameiginlegt forræði og samvinna í umgengni er það sem flestir foreldrar kjósa sér og börnum sínum. Hin málin heyra frekar til undantekninga.
En af hverju kýs foreldri að fara með forræðismál fyrir dómstóla? Af hverju er farið til sýslumanns með umgengnismál og síðast en ekki síst, af hverju eru tálmanir?
Áður en ég held áfram langar mig að benda á, að fyrir sjónir almennings kemur ávallt önnur hlið sögunnar í þessum málum. Hvort heldur það er í blöðum eða á vefsíðum sem fjalla um þessi mál. Stundum má sjá úrskurði og hvernig t.d. umgengni var háttað áður en málaferli hófust.
Sameiginlegt forræði felur í sér samvinnu foreldra með börn sín. Það á þó hinsvegar ekki alltaf við og er ekki alltaf barninu fyrir bestu. Það geta ekki allir foreldrar unnið saman að hagsmunum barna sinna. Það er kannski einmitt þess vegna sem málin enda fyrir dómstólum.
Hér má lesa mjög áhugaverða og í megin atriðum góða umfjöllun um hvers vegna sameiginlegt forræði er ekki alltaf ákjósanlegt. Greinin er ekki ný og eitthvað hefur breyst síðan hún var skrifuð. Grunnatriði eru þó ávallt til staðar. Samvinna foreldra.
Hér er t.d. bent á að hafi ofbeldi ríkt á heimilinu og/eða neysla fíkniefna, er sameiginleg forsjá ekki endilega góður kostur. Einnig sé gott að horfa til ástæðna skilnaðar og hvernig hjónabandið hafi gengið fyrir sig. Er langtímagrundvöllur fyrir því að þessir einstaklingar geti unnið saman með hagsmuni barns í fyrirrúmi?
Hafi samskiptin verið átakamikil, þrungin togstreitu og valdabaráttu eru auknar líkur á að sameiginleg forsjá muni ekki ganga sem skyldi nema þá í skamman tíma. Sama má segja ef annar aðilinn er ósáttur við skilnaðinn, finnst hann svikinn og situr eftir með sárt ennið. Reiði og höfnunartilfinning þess aðila getur haft neikvæð áhrif á samskiptin við hitt foreldrið. Líkur á samvinnu eru minni og sameiginlegt forræði þá síður líklegt til að ganga vel.
Þessi sjónarmið eru góð og gild. Eiginlega alveg augljós. Ef samskipti foreldra eru slæm er ljóst að barnið mun verða á milli sem bitbein annars, eða beggja. Það getur aldrei verið barni fyrir bestu.
Þá komum við að kerfinu
Fyrst er það dómsmálið. Þeir sem hafa haft fyrir því að lesa dóma í forræðismálum geta séð að það er alls ekki ómögulegt fyrir feður að fá forræði, líkt og margir vilja halda fram. Þarna á sér stað langt og strangt ferli. Þó ekki nægilega strangt, þar sem ef svo vill til, að ofbeldi hafi verið í sambandi – þá er nánast útilokað að sanna það. Sönnunarbyrðin er mjög mikil og hvílir á þeim sem þá hefur orðið fyrir ofbeldi af einhverju tagi.
Sannanir þurfa að vera án vafa. Sem þýðir á mannamáli að helst hafi einhver þurft að vera vitni að atburðinum/atburðunum. Slíkt er sjaldnast málið. Þessvegna er ekki hægt að sanna að um ofbeldi hafi verið að ræða. Sem þýðir alls ekki að það hafi ekki verið til staðar. Langt frá því.
Í dómsmáli þurfa foreldrar að standa sterkir og keikir. Veikleikamerki eru óhagstæð og geta komið foreldri illa í dómsmálinu. Gefum okkur nú að foreldri komi úr mjög erfiðu hjónabandi, brotið á sál og líkama. Það er ekki hægt með nokkru móti að sanna ofbeldi, ekki hægt að afsanna það heldur (en það skiptir ekki máli). Er foreldrinu trúað? Nei – það kallast orð gegn orði. Eftir stendur niðurbrotið foreldri sem er að berjast fyrir því sem er dýrmætast í lífi þess. Barninu eða börnunum sínum.
Ekkert er eins þaggað niður og heimilisofbeldi. En það hefur mikil áhrif á bæði börn sem verða fyrir því, eða upplifa það og fórnarlambið sjálft. Það sem verra er, miklar líkur eru á því ef um ofbeldismanneskju er að ræða – að ofbeldið haldi áfram eftir skilnað.
Ekkert af þessu mun koma fram fyrir dómstólum. Allavega ekki hægt að taka það marktækt. Sennilega frekar til þess fallið að gera fórnarlambið ótrúverðugt, ef það minnist á ofbeldi.
Í flestum tilfellum er leitað eftir dómsátt. Sú leið er reyndar algengust, enda foreldrar búnir að berjast lengi og geta með engu móti séð hvernig mál muni þróast. Þá er kveðið á um ákveðna umgengni.
Mun hún halda? Var í raun innistæða fyrir henni þegar upp er staðið? Var hún í raun barninu í hag?
Þessu getum við ekki svarað sem stöndum utan málsins, þ.e. utan raunveruleikans sem ekki kemur í ljós.
Gefum okkur að raunin sé sú að umgengnin sé í raun ekki barninu í hag. Það sé togstreita, valdabarátta eða jafnvel ofbeldi. Annað foreldri eða forráðamaður hafi áhyggjur af barninu undir þessum kringumstæðum og reyni sitt besta til að vinna því sem best í hag. Þvert á óskir hins foreldris.
Þá er komið að sýslumanni. Sama hvort foreldri hefur fullt forræði eða forræði er sameiginlegt, þá þarf sýslumaður að úrskurða umgengnina og horfa á hag barnsins. En hvernig fer það fram?
Málinu er kannski vísað til barnaverndarnefndar. Hjá barnaverndarstofu hafa fengist þau svör að slík mál séu ekki í forgangi og þau geta tekið marga mánuði – hátt í ár jafnvel. Mögulega er umgengni tálmað að einhverju eða öllu leyti meðan beðið er eftir úrskurði. Mögulega er það barninu fyrir bestu eða ekki. Við leikmenn getum aldrei vitað það.
Það er alltaf talað um að ástæðulaus tálmun við foreldri sé á við ofbeldi gagnvart barni. Vissulega – gott og vel. En hvenær vitum við í raun hvort hún er ástæðulaus? Við þyrftum að vera fluga á veggjum beggja heimila, þekkja leikmenn og aðstæður.
Hvernig er svo tekið á málunum – málefnum barnsins – loksins þegar eitthvað er gert? Kannski er talað við barn/börn einu sinni, tvisvar. Þau eru ekki spurð um ákveðna hluti, ekki er leyfilegt að leiða svör barnanna. Mun allt koma í ljós með þessari aðferð? Barnið er að tala við ókunnugt fólk. Mitt mat er að þetta segi í raun minnst um raunveruleikann.
Það er rætt við báða foreldra. Hvort um sig mun segja „sinn sannleika“. En hvor er réttur? Er hægt að dæma um það útfrá ekki meiri vinnu?
Það merkilega er, að yfirmenn barnaverndarmála virðast sammála um að í raun þyrfti meiri vinnu. Það ætti að skoða lengra aftur í tímann og skoða aðgerðir og fortíð foreldra. Sem í raun væri jafnvel minni vinna. Eru skýrslur sem benda til einhvers? Lögregluskýrslur, kærur, barnaverndarskýrslur, sjúkraskýrslur?
Bæði barnavernd og sýslumanni er heimilt að kalla eftir þessum gögnum. Það tæki mun skemmri tíma en að láta málin velkjast í kerfinu og eyða lágmarkstíma í afgangsmál sem þó skipta svo miklu máli fyrir þá sem um ræðir.
Barn eða börn
Barn er ekki kennitala! Þetta er lifandi vera með sál, tilfinningar, framtíð. Framtíð sem liggur í höndum kerfisins, ekki ástríks foreldris sem reynir af veikum mætti að gera sitt besta fyrir barnið sitt.
Síðan kemur kannski úrskurður. Foreldri „tálmaði“ umgengni. Af hverju? Málið var í vinnslu í kerfinu og velktist þar um. Foreldrið hefði örugglega kosið snögga en mjög greinargóða úrvinnslu mála þar sem virkilega væri kannað hvað barninu væri fyrir bestu. Það hefði komið í veg fyrir tálmun.
Var tálmunin mögulega tilkomin af þessu? Að málið var að velkjast í kerfinu eins og hver önnur kennitala? Með stimpilinn – ekki forgangsmál. Er verið að virkilega kanna rétta hluti?
Hver eru gögnin sem geta sýnt fram á að foreldri er mjög líklega að segja sannleikann? Er reynt að nálgast þau og taka þau til álita?
Svona eru spurningarnar ótal margar í þessum viðkvæmu málum sem við flest erum tilbúin til þess að hafa skoðun á, án þess þó að hafa hugmynd um hvað er raunverulega rétt og satt í hverju máli um sig.
Ert þú – ágæti lesandi – tilbúinn til þess að eiga það á hættu að valda barni jafnvel skaða með „röngum dómi“ út frá ónægum forsendum?
Hugsaðu málið og spurðu þig spurninga næst þegar þú lest um svona mál.
"Don't compromise yourself. You are all you've got." —Janis Joplin-
Leita
Ritstýrur
