Veirur valda krabbameini í leghálsi
20 febrúar 2012 - Heiða Þórðar
Bólusetning ein og sér er ekki nægjanleg vörn.
Laghálskrabbameinsleit
Með frumustroki frá leghálsi er unnt að greina leghálskrabbamein á forstigi eða á algeru byrjunarstigi. Leitaraðferðin er notuð í mörgum löndum. Leghálskrabbameinsleit hófst hér á landi árið 1964. Leitin beinist nú að konum á aldrinum 20-69 ára og eru þær boðaðar til skoðunar á tveggja til fjögurra ára fresti eftir aldri og fyrri leitarsögu.
Árangurinn er ótvíræður og frá byrjun leitar hefur nýgengið lækkað um 72% og dánartíðnin um 93%. Um 60% þeirra kvenna sem greindist með leghálskrabbamein á tímabilinu 2005-2009 voru á hulinstigi sjúkdóms og keiluskurður einn og sér því nægjanleg aðgerð.
Fjölgun forstigsbreytinga
Sannað er að sjúkdómurinn byrjar með vægum forstigsbreytingum sem þróast síðan í misalvarlegar forstigsbreytingar og að lokum í krabbamein. Hér á landi hefur nýgengi forstigsbreytinga hækkað mikið frá árinu 1980 og þá aðallega meðal yngri kvenna. Leiddi þetta til þess að skoðunaraldur var lækkaður úr 25 árum i 20 ár árið 1988. Ástæður aukningarinnar má rekja til frjálsari kynlífshegðunar sem einnig hefur leitt til hækkandi tíðni klamydíusýkinga og kynfæravarta.
Áhættuþættir
Það hefur lengi verið vitað að leghálskrabbamein tengist á einhvern hátt kynlífshegðun. Margir áhættuþættir hafa verið nefndir og nú er ljóst að þeir tengjast allir kynsmiti með veiru sem nefnd er HPV (human papilloma virus). Veiran ein og sér veldur ekki krabbameini heldur koma einnig aðrir þættir til, svo sem önnur kynsmit (t.d. klamydíusmit), fjöldi rekkjunauta og reykingar.
HPV
Talið er að um 80% kvenna smitist einhvern tímann af HPV. Flestar konur smitast fljótlega eftir fyrstu kynmök og er tíðni HPV-smits því hæst meðal yngri kvenna eða allt að 40% en lækkar hratt eftir 30-35 ára aldur og nær vissu jafnvægi eftir 45 ára aldur eða um 5-7%. Stofnar HPV eru fjölmargir og er áætlað að undirtegundir séu yfir 100 talsins. Allt að 40 undirtegundir er að finna í kynfærum kvenna. Um 15 þeirra orsaka leghálskrabbamein og aðrar valda m.a. hvimleiðum góðkynja vörtum á kynfærum karla og kvenna.
Lækkun sýkingartíðni með aldri er talin byggjast á því að ónæmiskerfi líkamans nái hjá langflestum að útrýma veirunni áður en hún nær fótfestu í líkamanum. Hjá þeim konum þar sem ekki tekst að útrýma veirunni tengist hún við gen fruma í leghálsi, leggögum og burðarbörmum og getur orsakað krabbamein í þessum
líffærum.
HPV -greiningarpróf
Með sérstöku prófi má greina hvaða konur hafa nýlega smitast af HPV-veiru. Rannsóknir hafa sýnt að þær konur sem eru sýktar í eitt ár eða lengur eru í mestri hættu að þróa síðar forstigsbreytingar. Vegna hárrar tíðni HPV-sýkinga eru þessi próf aðallega notuð samhliða hefðbundinni leghálskrabbameinsleit til að greina frá þær konur sem þufa á nánari rannsókn að halda.
Lagt hefur verið til við heijbrigðisyfirvöld að slík greiningarpróf verði tekin í notkun við krabbameinsleit hér á landi.
HPV -bólusetning
Tekist hefur að þróa bóluefni gegn HPV-veirunni. Margar undirtegundir veirunnar takmarka þó áhrif bóluefnisins þar sem bóluefni gegn einni undirtegund virðist hafa takmörkuð eða engin áhrif á aðrar undirtegundir. Nú er á markaði bóluefni gegn tveimur stofnun veirunnar (16 og 18) sem orsaka um 60-70% tilfella leghálskrabbameins og um 40% alvarlegra forstigsbreytinga.
Virkni HPV -bóluefnis
Virkni bóluefnisins er mest hjá stúlkum sem ekki hafa hafið kynmök. Stúlkur sem þegar hafa smitast af HPV -stofnum 16 og 18 hafa ekki gagn af bólusetningu. Það er því ljóst að leghálskrabbameinsleit verður áfram sem hingað til mikilvægur þáttur í forvörnum gegn þessum sjúkdómi.
Framtíðin
Með tilkomu HPV -bólusetningar má telja að leghálskrabbameinsleit til framtíðar litið geti farið í eftirfarandi farveg hér á landi: Leghálsstrokið mun áfram vera mikilvægt en HPV -greiningarpróf munu létta eftirlit með þeim konum sem hafa endurteknar vægar og óljósar frumubreytingar og auðvelda eftirlit með konum eftir keiluskurð. Unnt verður að nýta HPV-greiningarpróf til að sannreyna hvort kona um fertugt, sem hefur eðlileg fyrri frumustrok, sé laus við HPV-smit. Kona, sem á þeim aldri hefur bæði prófin (frumustrok og HBP-greiningarpróf) eðlileg, þarf þá ekki að mæta á ný til letar fyrr en eftir 4-5 ár og gæti jafnvel hætt að koma eftir 60-65 ára aldur, svo fremi að ekki verði breyting á kynlífshegðun.
heimildir; krabbameinsfélagið
heida@spegill.is
"Don't compromise yourself. You are all you've got." —Janis Joplin-
Leita
Ritstýrur
